ކީރިތި ޤުރުއާނުގައި މުޙައްމަދު ނަބިއްޔާ ﷺ ގެ އަނބިކަނބަލުން ސިފަކުރަށްވާފައިވަނީ "މުއުމިނުންގެ މައިން" ގެ ގޮތުގައެވެ. (ސޫރަތުލް އަޙްޒާބު: 6). އެކަލޭގެފާނުގެ އަނބިކަނބަލުންގެ ތެރެއިން އެންމެ މަޝްހޫރު ދެ ބޭކަނބަލުންނަކީ ޚަދީޖާ ބިންތި ޚުވައިލިދު (ރ.ޢ.) އާއި ޢާއިޝާ ބިންތި އަބީބަކުރު (ރ.ޢ.) އެވެ.

ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) އަކީ ކީރިތި ރަސޫލާ ﷺ ގެ ތިންވަނަ އަދި އެންމެ ހަގު އަނބިކަނބަލުންނެވެ. އެކަމަނާއަކީ ރަސޫލާ ﷺ އާ އެންމެ ގާތް އެކުވެރިޔާ އަބޫބަކުރުއްޞިއްދީޤު (ރ.ޢ.) ގެ ދަރިކަނބަލުންނެވެ. މީގެ ސާދަ ސަތޭކަ އަހަރު ކުރިން، އަންހެނުންނަކީ ފިރިހެނުންނަށްވުރެ ޢިލްމުވެރި، ސިޔާސީ ކަންކަމާއި ހަނގުރާމައިގެ މައިދާނުގައި ފާހަގަކޮށްލެވޭ ބަޔަކަށް ވެވިދާނެކަން އެކަމަނާ މުޅި ދުނިޔެއަށް ދައްކުވައި ދެއްވިއެވެ. އެކަމަނާއަކީ ފުންނާބުއުސް ވިސްނުމަކާއި ތޫނު ހަނދާނެއްގެ ވެރިއެކެވެ. ރަސޫލާ ﷺ ސުވަރުގެ ވަޑައިގަތުމަށްފަހު، އެކަލޭގެފާނުގެ މެސެޖު ފެތުރުއްވުމުގައާއި މުސްލިމް އުންމަތަށް ޚިދުމަތްކުރެއްވުމުގައި 44 އަހަރު ހޭދަކުރެއްވިއެވެ. ދީނީ ކަންކަމުގެ އިތުރުން ސިޔާސީ ކަންކަމުގައިވެސް އެކަމަނާ ބައިވެރިވެވަޑައިގެންނެވިއެވެ. އެކަމަނާއަކީ 2210 ޙަދީޘް ރިވާކުރައްވާފައިވާ ބޭކަނބަލެކެވެ.

ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) އުފަންވެވަޑައިގަތީ މައްކާގައެވެ. އެއީ ރަސޫލާ ﷺ ނަބީކަމާއިގެން ފޮނުއްވުނުތާ ތިން ހަތަރު އަހަރު ފަހުން، މީލާދީން 613 ނުވަތަ 614 ގައެވެ. އެކަމަނާގެ މަންމާފުޅަކީ އުންމު ރޫމާން ޒައިނަބު (ރ.ޢ.) އެވެ. އަދި ބައްޕާފުޅަކީ ރަސޫލާ ﷺ ގެ އެންމެ އިތުބާރުހުރި އެކުވެރިޔާ އަބޫބަކުރުއްޞިއްދީޤު (ރ.ޢ.) އެވެ. އެކަމަނާގެ ކުޑަކުދި ދުވަސްވަރާ ގުޅޭ މާގިނަ މަޢުލޫމާތެއް ތާރީޚުން އެނގޭކަށް ނެތެވެ.

ކުޑައިރު ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) އެންމެ ކުރައްވާހިތްވާ ކަމަކީ އުނދޯލި ހެއްލުމާއި ބޮނބިކަނޑައިގެން ކުޅުމެވެ. އެއްދުވަހަކު އަބޫބަކުރު (ރ.ޢ.) ގެ ގެއަށް ރަސޫލާ ﷺ ކުރެއްވި ޒިޔާރަތެއްގައި، ފިޔަގަނޑުލީ އަހަކާއެކު ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) ކުޅެން އިންނަވަނިކޮށް ފެނިވަޑައިގަތެވެ. އޭރު އެކަމަނާގެ އުމުރުފުޅުން ވާނީ ގާތްގަނޑަކަށް ފަސް އަހަރެވެ. އެއީ ކޮން އެއްޗެއްތޯ އެކަލޭގެފާނު ސުވާލުކުރެއްވުމުން، އެއީ އަހެއް ކަމަށް އެކަމަނާ ދެންނެވިއެވެ. އަސްތަކުގައި ފިޔަގަނޑު ނުހުންނާނެ ނޫންހޭ ވިދާޅުވެ ރަސޫލާ ﷺ ހިނިތުންވެވަޑައިގަތުމުން، ސުލައިމާން (ޢ.ޞ.) ގެ އަސްކޮޅުތަކުގައި ފިޔަގަނޑު ހުންނަ ކަމަށް ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) ވަގުތުން ޖަވާބު ދެއްވިއެވެ. މި ހާދިސާއިން އެކަމަނާގެ ބުއްދިވެރިކަމާއި، ދީނީ އަދި ތާރީޚީ ކަންކަމަށް ހުރި ޝައުޤުވެރިކަން ހާމަވެއެވެ. އަދި އެހާ ތުއްޕުޅު އުމުރުގައިވެސް އެކަމަނާގެ ހަނދާން އެހާ ވަރުގަދައެވެ. ހިޖުރައިގެ ދުވަސްވަރު އެކަމަނާގެ އުމުރުފުޅުން އެންމެ އަށް އަހަރު ނަމަވެސް، އިސްލާމީ ދައުލަތް ބިނާވެގެން އައި އެ ތާރީޚީ ދަތުރުގެ ކުދިކުދި ތަފްޞީލުތައްވެސް އެކަމަނާ ފަހުން ކިޔައިދެއްވާފައިވެއެވެ.

ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) ރިވާކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި، ރަސޫލާ ﷺ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "ކަލޭގެފާނު އަހަރެންގެ ހުވަފެނުގައި ދެ ފަހަރަކު ފެނިވަޑައިގަތެވެ. މަލާއިކަތަކު ފަށުވި ފޮތިގަނޑެއްގައި ކަލޭގެފާނު އުފުއްލަވައިގެން ގެންނަވައި، މިއީ ކަލޭގެފާނުގެ އަނބިކަނބަލުންނޭ ވިދާޅުވިއެވެ. އަދި ފޮތިގަނޑު ކަޝްފުކޮށްލުމުން އެއީ ކަލޭގެފާނުކަން އެނގުނެވެ. އެހިނދު އަހަރެން ހިތަށް އެރިއެވެ، މިއީ ﷲ ގެ ހަޟްރަތުން އައި ކަމެއް ނަމަ، އެކަން އެގޮތަށް ވާނެއެވެ." (ޞަޙީޙުލް ބުޚާރީ: 7011).

މިއިން އެނގެނީ ރަސޫލާ ﷺ އެކަމަނާއާ ކައިވެނި ބެއްލެވީ ﷲ ގެ އަމުރުފުޅަށް ކަމެވެ. ރަސޫލާ ﷺ ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) އާއި ސައުދާ ބިންތި ޒަމްޢާ (ރ.ޢ.) އާ އެއްދުވަސްވަރެއްގައި އެންގޭޖްވެވަޑައިގެންނެވި ނަމަވެސް، ފުރަތަމަ ކައިވެނި ބެއްލެވީ ސައުދާ (ރ.ޢ.) އާއެވެ. ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) އާއެކު ކައިވެނީގެ ގުޅުން ފެއްޓެވީ ބަދުރު ހަނގުރާމައަށްފަހު ޝައްވާލު މަހުގައެވެ. މަދީނާގައި މަސްޖިދުއްނަބަވީއާ އިންވެގެން ހުރި ކުޑަ ކޮޓަރިއަކަށް އެކަމަނާ ބަދަލުވެވަޑައިގަތެވެ. އެ ގެއަކީ މަށީންނާއި ކަދުރު ރުކުގެ ލަކުޑިން ހަދާފައިވާ ވަރަށް އާދައިގެ ގެއެކެވެ. އެ ކޮޓަރީގައި އޮތީ ކަދުރު ފަން ހިމަނައިގެން ފަހާފައިވާ ގޮދަޑިއަކާއި ފަނުން ވިޔެފައިވާ ކެހެރި ދޮރުފަތެކެވެ. މިފަދަ އާދައިގެ ތަނެއްގައި އެކަމަނާ ފެއްޓެވި ޒަވާޖީ ޙަޔާތަކީ މިއަދު މުޅި ދުނިޔެ ނަމޫނާ ނަގާ ޙަޔާތެކެވެ.

ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) ރިވާކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި، އެކަމަނާގެ އުމުރުފުޅުން ހަ އަހަރުގައި ރަސޫލާ ﷺ ކައިވެނި ބެއްލެވި ކަމަށާއި، އަދި ނުވަ އަހަރުގައި ޒަވާޖީ ޙަޔާތް ފެއްޓެވި ކަމަށެވެ. (ޞަޙީޙު މުސްލިމް: 1422).

ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) އަށް ﷲ ދެއްވާފައިވާ ބައެއް ޚާއްޞަ ނިޢުމަތްތަކުގެ ތެރޭގައި ހިމެނެނީ:

އެކަމަނާގެ ސޫރަ ފަށުވި ފޮތިގަނޑެއްގައި އޮއްވާ ރަސޫލާ ﷺ އަށް މަލާއިކަތާ ދެއްކެވުމާއި، އެއީ ދުނިޔެއާއި އާޚިރަތުގައިވެސް އެކަލޭގެފާނުގެ ބައިވެރިޔާކަން އެންގެވުން.

ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަނބިކަނބަލުންގެ ތެރެއިން އެންމެހައި ކަންކަމުން ބިކުރުވެރި (ކުރިން ކައިވެންޏެއް ނުކުރައްވާ) ހަމައެކަނި ބޭކަނބަލަކީ އެކަމަނާއެވެ.

ރަސޫލާ ﷺ ސުވަރުގެވަޑައިގަތީ ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) ގެ ކޮޓަރިކޮޅުގައި، އެކަމަނާގެ އުނގުފުޅުގައި އޮންނަވައެވެ. އަދި ފަސްދާނުވެޑުވުނީވެސް އެކަމަނާގެ ކޮޓަރިކޮޅުގައެވެ.

އެކަމަނާއަކީ ރަސޫލާ ﷺ ގެ އެންމެ ވަފާތެރި އެކުވެރިޔާ އަބޫބަކުރުއްޞިއްދީޤު (ރ.ޢ.) ގެ ދަރިކަނބަލުންނެވެ.

އެކަމަނާ އުފަންވެވަޑައިގަތީ އިސްލާމެއްގެ ގޮތުގައެވެ. އަދި ބޮޑުވެވަޑައިގަތީ އެންމެ މާތް އިންސާނާ ﷺ ގެ އަރިހުގައި ތާހިރު މާޙައުލެއްގައެވެ.

ރަސޫލާ ﷺ އަށް ވަޙީ ބާވައިލެއްވުނު ހިނދު، އަނބިކަނބަލެއްގެ ރިދާކޮޅެއްގެ ދަށުގައި އޮންނަވަނިކޮށް އެކަން މެދުވެރިވީ ހަމައެކަނި ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) ގެ އަރިހުގައެވެ.

ޢަމްރު ބިން އަލްޢާޞް (ރ.ޢ.) ރިވާކުރެއްވިއެވެ: "ތިމަންކަލޭގެފާނު ރަސޫލާ ﷺ އަށް ދެންނެވީމެވެ: މީސްތަކުންގެ ތެރެއިން ކަލޭގެފާނު އެންމެ ލޯބިވަނީ ކާކުދެކެތޯއެވެ؟ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: ޢާއިޝާއެވެ. ދެންނެވީމެވެ: ފިރިހެނުންގެ ތެރެއިންނޯއެވެ؟ ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: އޭނާގެ ބައްޕައެވެ (އަބޫބަކުރުގެފާނެވެ)." (ތިރްމިޛީ: 3886).

ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަނބިކަނބަލެއްގެ ގޮތުގައި ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) އަކީ ހުރިހާ އަންހެނުންނަށް ހުރި ނަމޫނާއެކެވެ. ރަސޫލާ ﷺ އަށް ކުރިމަތިވި ހިތާމަތަކާއި ދަތި އުނދަގޫ ވަގުތުތަކުގައި އެކަމަނާވީ ވަރަށް ބޮޑު ހިތްވަރަކަށެވެ. އެކަލޭގެފާނާއެކު ފަޤީރުކަމާއި ބަނޑުހައިހޫނުކަން ތަޙައްމަލު ކުރެއްވިއެވެ. ބައެއް ރިވާޔަތްތަކުގައިވާ ގޮތުން، އުނދުނުގައި އެއްޗެއް ނުކައްކައި ދެތިން މަސް ދުވަސް ހޭދަވާއިރު، އެ ބޭފުޅުންގެ ކެއުމަކީ ހަމައެކަނި ކަދުރާއި ފެނެވެ.

އެކަމަނާއަކީ ރަސޫލާ ﷺ ގެ އަރިހުން ދީން އުނގެނުމަށް އިންތިހާއަށް ޝައުޤުވެރިކަން ބެހެއްޓެވި ބޭކަނބަލެކެވެ. ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން، އެކަމަނާ ވެވަޑައިގަތީ ފިރިހެނުންނަށް އުނގަންނައިދެއްވާ، ޙަދީޘް ޢިލްމުގެ އެންމެ އިތުބާރުހުރި އަދި މުހިންމު މަޞްދަރަކަށެވެ. އިސްލާމްކަން ދައްކައިގެން ތިބި މުނާފިޤުންގެ ބަޔަކު، ކީރިތި ރަސޫލާ ﷺ އާއި އެކަލޭގެފާނުގެ އަޞްޙާބުންގެ ދިރިއުޅުއްވުން ބަރުބާދުކޮށްލުމަށް އަބަދުވެސް ދިޔައީ ފުރުޞަތަކަށް ބަލަމުންނެވެ. އެމީހުން ރަސޫލާ ﷺ ގެ ތާހިރު އަމިއްލަ ދިރިއުޅުއްވުމަށް ހުތުރު ބަސްތައް ބުނެ، އަބުރުފުޅު ކޭލުމަށްވެސް ފަހަކަށް ނުޖެހެއެވެ.

"ޙާދިސަތުލް އިފްކު" ނުވަތަ ބޮޑު ދޮގުގެ ހާދިސާއަކީ، މުނާފިޤުންގެ ވެރިޔާ ޢަބްދުﷲ ބިން އުބައްޔު، ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) ގެ އިއްފަތްތެރިކަމާ މެދު ފެތުރި ދޮގު ވާހަކަތަކެކެވެ. ބަނުލް މުޞްޠަލަޤު ހަނގުރާމައިން އެނބުރި އައި މަގުމަތީގައި، ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) އަށް އެކަމަނާގެ ފަށެއް ގެއްލިގެން އެ ހޯއްދަވަން އުޅުއްވަނިކޮށް ލަޝްކަރު ފުރައިގެން ދިޔައީއެވެ. އެކަމަނާ އިންނަވާ ހައުދަޖު (ޖަމަލު މަތީގައި ހުންނަ ކޮޓަރިއެއް ފަދަ އެއްޗެއް) ފޮތި އަޅާފައި ހުރުމުން، އެކަމަނާ އޭގެ ތެރޭގައި ނެތްކަން އެކަކަށްވެސް ފާހަގައެއް ނުކުރެވުނެވެ. ލަޝްކަރު ދިޔަކަން އެނގުމުން، އެކަމަނާ އެތަނުގައި މަޑުކުރެއްވީ އެކަމަނާ ނެތްކަން އެނގުމުން ބަޔަކު ބަލާ އަންނާނެ ކަމުގެ އުންމީދުގައެވެ. އެތަނުގައި އިންނަވަނިކޮށް އަވަހާރަފުޅު ލެއްޕުނެވެ. ހެނދުނު އެކަމަނާ ފެނިވަޑައިގަތީ، ލަޝްކަރުގެ ފަހަތުން އެއްޗެއް ބާކީވެފައި އޮތްތޯ ބަލަމުން އައި ޞަފްވާން އިބްނުލް މުޢައްޠަލް (ރ.ޢ.) އަށެވެ. އޭނާ އެކަމަނާ ޖަމަލަށް އެރުވުމަށްފަހު، ޖަމަލުގެ ނިގޫ ހިފައިގެން ހިންގަވާފައި ގޮސް ލަޝްކަރާ އަރާ ހަމަކުރިއެވެ.

މި ހާދިސާ ބޭނުންކޮށްގެން ރަސޫލާ ﷺ ގެ ދުޝްމަނުން ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) އާ މެދު ދޮގު އިލްޒާމުތަކެއް އެޅުވިއެވެ. ޢަބްދުﷲ ބިން އުބައްޔު މި ދޮގު ވާހަކަ ލަޝްކަރުގެ ތެރޭގައި ފަތުރައި، މުޅި އިސްލާމީ މުޖުތަމަޢު ގުޑުވާލިއެވެ. މަދީނާއަށް ދެވުނުތަނާ ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) ވަރަށް ބޮޑަށް ބަލިވެވަޑައިގަތެވެ. އެކަމަނާގެ އަބުރުފުޅާ ބެހޭގޮތުން ދެކެވޭ ވާހަކަތަކުގެ ސަބަބުން މަސްދުވަސް ވަންދެން ބޮޑު ހިތާމައެއްގައި އުޅުއްވަން ޖެހިވަޑައިގަތެވެ. ރަސޫލާ ﷺ އާއި އެކަމަނާގެ މައިންބަފައިންނަށް މި ވާހަކަތައް އިވުނު ނަމަވެސް، އެކަމަނާއަށް އެކަން އެންގުމެއް ނެތި ސިއްރުކުރެއްވިއެވެ.

ޙަޤީޤަތުގައި ރަސޫލާ ﷺ އަށް އެކަމަނާގެ ތާހިރުކަން ވަރަށް ރަނގަޅަށް އެނގިވަޑައިގަނެއެވެ. ނަމަވެސް މިފަދަ ނުބައި ދޮގުތަކެއް ފެތުރެމުން ދިއުމުން އެކަލޭގެފާނު ހުންނެވީ ވަރަށް ބޮޑު ހިތާމައެއްގައެވެ. އެކަލޭގެފާނު މިސްކިތުގައި ދެއްވި ޚުޠުބާއެއްގައި ވިދާޅުވިއެވެ: "އޭ މުސްލިމުންނޭވެ! އަހަރެންގެ އަނބިކަނބަލުންނާ ބެހޭގޮތުން ދޮގު ވާހަކަ ފަތުރައިގެން އަހަންނަށް އުނދަގޫކުރާ މީހާގެ ކިބައިން އަހަންނަށް އެހީތެރިވާނީ ކާކު ހެއްޔެވެ؟ ﷲ ގަންދީ ބުނަމެވެ، އަހަރެންގެ އަނބިކަނބަލުންގެ ކިބައިން ހެޔޮކަން ނޫނީ އަހަރެން ނުދެކެމެވެ." (ޞަޙީޙު މުސްލިމް: 2770).

ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) އެކަމަނާގެ އިއްފަތްތެރިކަމާމެދު ޔަޤީންކަން އޮތުމުން ބިރުވެރިކަމެއް ނެތް ނަމަވެސް، މައިންބަފައިން ތިބީ ވަރަށް ބޮޑު ނުތަނަވަސްކަމެއްގައެވެ. އެންމެ ފަހުން، ރަސޫލާ ﷺ އަށް ވަޙީ ބާވައިލެއްވުމުގެ ނިޝާންތައް ފެންނަން ފެށިއެވެ. ފިނި މޫސުމެއް ނަމަވެސް، ވަޙީގެ ބުރަދަނުގެ ސަބަބުން އެކަލޭގެފާނުގެ ނިތްކުރިފުޅުން ދާހިއްލަން ފެށިއެވެ. ވަޙީ ބާވައިލެއްވުމަށްފަހު، ހިނިތުންވެވަޑައިގެން ހުންނަވައި ޙަދީޘްކުރެއްވިއެވެ: "އޭ ޢާއިޝާއެވެ! އުފާވެރިކަމުގެ ޚަބަރު ލިބިގަންނާށެވެ. ﷲ ކަލޭގެފާނު އެ ދޮގު އިލްޒާމުތަކުން ބަރީއަކުރައްވައިފިއެވެ."

ސޫރަތުއްނޫރުގެ 11 އިން 20 އަށް ހުރި އާޔަތްތަކުގައި ﷲ ވަނީ ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) އަކީ އެއްވެސް ކުށެއް ނެތް ތާހިރު ބޭކަނބަލެއްކަން ބަޔާންކުރައްވާފައެވެ. މި އާޔަތްތަކާ ގުޅޭގޮތުން ޢަބްދުﷲ ބިން ޢައްބާސް (ރ.ޢ.) ވިދާޅުވީ، ﷲ ހަތަރު މީހަކު ހަތަރު ކަމަކުން ބަރީއަކުރެއްވި ކަމަށާއި، އޭގެ ތެރެއިން ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) ބަރީއަކުރެއްވީ ޤިޔާމަތާ ހަމައަށް ދެމިއޮންނާނެ މާތް ޤުރުއާނުގެ އާޔަތްތަކުން ކަމަށެވެ. މިއީ އެކަމަނާއަށް ލިބިވަޑައިގެންނެވި އެންމެ ބޮޑު ޝަރަފެވެ. މި ދޮގު ވާހަކަ ފެތުރުމުގައި އިސްކޮށް އުޅުނު މީހުންނަށް 80 އެތިފަހަރުން ޙައްދު ޖެހުނެވެ.

ރަސޫލާ ﷺ ސުވަރުގެވަޑައިގަތުމުގެ އާލާސްކަންފުޅު ޖެހިވަޑައިގަތުމުން، އެކަލޭގެފާނު ހުންނަވަން ބޭނުންފުޅުވީ ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) ގެ ކޮޓަރިކޮޅުގައެވެ. އެހެން އަނބިއަނބިކަނބަލުން އެކަމަށް އިޒުނަ ދެއްވުމުން، އެކަމަނާ ރެޔާއި ދުވާލު އެކަލޭގެފާނަށް ޚިދުމަތްކުރެއްވިއެވެ. ރަސޫލާ ﷺ އެންމެ ފަހު ނޭވާފުޅު ދޫކުރެއްވީ ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) ގެ އުނގުފުޅުގައި އޮންނަވަނިކޮށެވެ. އީމާމް ދަހަބީ ރިވާކުރައްވާފައިވާ ގޮތުގައި، ނަބީބޭކަލުން ސުވަރުގެވަޑައިގަންނަވާނީ އެބޭކަލުން އެންމެ ލޯބިވާ ތަނެއްގައެވެ. ރަސޫލާ ﷺ ސުވަރުގެވަޑައިގަތީ އެކަލޭގެފާނު އެންމެ ލޯބިވި ތަން ކަމުގައިވާ ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) ގެ ކޮޓަރިކޮޅުގައެވެ.

ރަސޫލާ ﷺ ސުވަރުގެވަޑައިގަތުމަށްފަހު، ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) އިތުރު 47 ނުވަތަ 48 އަހަރު ދިރިއުޅުއްވިއެވެ. އެކަމަނާއަކީ ޤުރުއާން ހިތުދަސް ކުރެއްވި ނަބިއްޔާގެ ތިން އަނބިކަނބަލުންގެ ތެރެއިން އެކަކެވެ. (އަނެއް ދެ ބޭކަނބަލުންނަކީ ޙަފްޞާ (ރ.ޢ.) އާއި އުންމު ސަލަމާ (ރ.ޢ.) އެވެ).

އަބޫބަކުރުގެފާނުގެ ޚިލާފަތުގައި އެކަމަނާއަށް "އައްޞިއްދީޤާ ބިންތި އައްޞިއްދީޤު" (ތެދުވެރިޔާގެ ތެދުވެރި ދަރިކަނބަލުން) ގެ ލަޤަބު ދެވުނެވެ. ޢުމަރުގެފާނާއި ޢުޘްމާނުގެފާނުގެ ޚިލާފަތުގައިވެސް ސިޔާސީ އަދި ދީނީ ކަންކަމުގައި އެކަމަނާގެ ލަފާފުޅު ހޯއްދަވައެވެ. ޢަލީގެފާނުގެ ޚިލާފަތަށްފަހު، އެކަމަނާ ސިޔާސީ ކަންކަމާ ދުރުވެވަޑައިގެން މަދީނާގައި އުނގަންނައިދެއްވުމުގެ މަސައްކަތުގައި ދެމިހުންނެވިއެވެ.

ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) އަކީ ޤާނޫނީ އަދި ދީނީ ކަންކަމުގައި ފިރިހެން ޞަޙާބީންނާ ބަޙުޘްކުރެއްވި ވަރަށް ޢިލްމުވެރި ބޭކަނބަލެކެވެ. ހިޝާމް އިބްނު ޢުރުވާ ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، ޤުރުއާނުގެ އާޔަތްތަކާއި، ފަރާއިޟް ޢިލްމާއި، ސުންނަތާއި، ޅެންވެރިކަމާއި، ތާރީޚާއި، ބޭސްވެރިކަމަށް ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) އަށްވުރެ ބޮޑަށް ދެނެވަޑައިގަންނަވާ އެކަކުވެސް އޭނާ ނުދެކެއެވެ.

އުންމުލް މުއުމިނީން ޢާއިޝާ (ރ.ޢ.) އަވަހާރަވީ ހިޖުރައިން 58 ވަނަ އަހަރުގެ ރަމަޟާން މަހުގެ 17 ވިލޭރޭ މަދީނާގައެވެ. އޭރު އެކަމަނާގެ އުމުރުފުޅަކީ 66 ނުވަތަ 67 އަހަރެވެ. ފަސްދާނުވެޑުވުނީ މަދީނާގެ ޖައްނަތުލް ބަޤީޢުގައެވެ. ކަށުނަމާދު އިމާމުވެ ކުރެއްވީ އަބޫ ހުރައިރާ (ރ.ޢ.) އެވެ. މާތްﷲ އެކަމަނާއަށް ރަޙުމަތްލައްވައި، ރުއްސުންލައްވާށިއެވެ. އާމީން.