މަސްޖިދުލް ޙަރަމް އަކީ އިސްލާމްދީނުގެ އެންމެ މުޤައްދަސް މިސްކިތެވެ. މާތްވެގެންވާ މައްކާގައި ހުންނަ މަސްޖިދުލް ޙަރަމް އަކީ އިސްލާމްދީނުގައި އެންމެ މާތް މިސްކިތެވެ. އަދި މުޅި ދުނިޔޭގައި މުސްލިމުންގެ ރޫޙާނީ މަރުކަޒެވެ. މިސްކިތުގެ މެދުގައި ހުންނަނީ މުސްލިމުން ކޮންމެ ދުވަހަކު ނަމާދު ކުރާއިރު ކުރިމަތިލާ ޤިބްލަ ކަމުގައިވާ ކަޢުބަތުﷲ ގެފުޅެވެ. ކޮންމެ އަހަރަކުވެސް އެތައް މިލިއަން މުއުމިނުންނެއް މިތަނަށް ދަތުރުކޮށް ޙައްޖާއި ޢުމްރާގެ އަޅުކަން އަދާކުރާއިރު، މިއީ މުޅި ދުނިޔޭގައިވެސް އެންމެ ގިނައިން މީހުން ޒިޔާރަތްކުރާ އެންމެ ބޮޑު ދީނީ މަރުކަޒެވެ.
މަސްޖިދުލް ޙަރަމްގެ ތާރީޚަކީ އެތައް ހާސް އަހަރެއް ފަހަތަށް ދެމިގެންދާ މުއްސަނދި ތާރީޚެކެވެ. އިސްލާމީ ރިވާޔަތްތަކުގައިވާ ގޮތުން ކަޢުބާ އެންމެ ފުރަތަމަ ބިނާކުރެއްވީ ނަބިއްޔާ އިބްރާހިމްގެފާނާއި އެކަލޭގެފާނުގެ ދަރިކަލުން ނަބިއްޔާ އިސްމާޢީލްގެފާނެވެ. އެކަލޭގެފާނުން ގެފުޅު ބިނާކުރެއްވި މައިގަނޑު މަޤްޞަދަކީ އެއްކައުވަންތަ ﷲ އަށް އަޅުކަން ކުރުމަށް ޚާއްޞަ ތަނެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ޤަރުނުތަކުގެ ތެރޭގައި އެތަން އޮތީ ޙައްޖުވެރިން ޒިޔާރަތްކުރާ މުޤައްދަސް ބިމެއްގެ ގޮތުގައެވެ. މީލާދީން 630 ވަނަ އަހަރު ކީރިތި ރަސޫލާ މުޙައްމަދު ﷺ ޞުލްޙަވެރިކަމާއެކު މައްކާ ފަތަޙަކުރައްވައި އެރަށަށް ވަޑައިގަތުމުން، ބުދުތަކުން ކަޢުބާ ޠާހިރުކުރައްވައި، ހަމައެކަނި ﷲ އަށް އަޅުކަން ކުރުމަށް ޚާއްޞަ ކުރެވިފައިވާ ޙަރަމްފުޅުގެ ގޮތުގައި އެތަން އަލުން އާރާސްތު ކުރެއްވިއެވެ.
މަސްޖިދުލް ޙަރަމްގެ ހިތް ކަމުގައި ވަނީ 'ކިސްވާ' ގެ ނަމުން މަޝްހޫރު ކަޅު ސިލްކް ފޮތިގަނޑަކުން ނިވާކޮށްފައިވާ ކަޢުބާއެވެ. ޙައްޖުވެރިންނާއި ޢުމްރާވެރިން ކަޢުބާ ވަށައިގެން ހަތް ފަހަރު ތަވާފް ކުރަނީ ﷲ އަށް އޮތް ލޯތްބާއި ކިޔަމަންތެރިކަން ހާމަކުރުމުގެ ގޮތުންނެވެ. ކަޢުބާގެ އެންމެ މުހިންމު އެއް ބަޔަކީ އޭގެ އެއް ކަނެއްގައި ހުންނަ 'ޙަޖަރުލް އަސްވަދު' ނުވަތަ ކަޅު ހިލައެވެ. ކީރިތި ރަސޫލާ ﷺ ގެ ސުންނަތަށް ތަބާވުމުގެ ގޮތުން، ތަވާފް ކުރާއިރު އެ ހިލަގަނޑުގައި އަތްލުމަށް ނުވަތަ ބޮސްދިނުމަށް ގިނަ އަދަދެއްގެ މީހުން މަސައްކަތް ކުރެއެވެ.
މަސްޖިދުލް ޙަރަމްގެ ތެރޭގައި އިތުރު މުޤައްދަސް ބިނާތަކާއި ތަންތަން ހިމެނެއެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ހަނަފަސް ސަހަރާއެއްގެ ތެރޭގައި ހާޖަރުގެފާނާއި އެކަމަނާގެ ދަރިކަލުން އިސްމާޢީލްގެފާނަށް މުޢުޖިޒާތެއްގެ ގޮތުގައި ﷲ ތަޢާލާ މިންވަރުކުރެއްވި ޒަމްޒަމް ވަޅު ހިމެނެއެވެ. އަދި ކަޢުބާ ބިނާކުރެއްވި އިރު އިބްރާހިމްގެފާނު ކޮޅަށް ހުންނެވި ތަން ކަމުގައިވާ 'މަޤާމް އިބްރާހީމް' ވެސް މި މިސްކިތުގެ ގޯތިތެރޭގައި ހުރެއެވެ. އެތަނުގައި އެކަލޭގެފާނުގެ ފައިތިލަފުޅުގެ ނިޝާން މިއަދާ ހަމައަށްވެސް ފެންނަން އެބަހުއްޓެވެ.
އެތައް ޤަރުނެއްގެ ތެރޭގައި މި މިސްކިތް ވަނީ އެކި ފަހަރުމަތިން އާރާސްތުކޮށް ފުޅާކޮށްފައެވެ. މިއަދު ސައުދީ އަރަބިއްޔާގެ ސަރުކާރުން ކުރިއަށްގެންދާ ބޮޑެތި މަޝްރޫޢުތަކުގެ ދަށުން މަސްޖިދުލް ޙަރަމް ވަނީ ދުނިޔޭގެ އެންމެ ބޮޑު މިސްކިތުގެ ގޮތުގައި ތަރައްޤީކޮށްފައެވެ. މިސްކިތުގެ ފުޅާ ގޯތިތެރެއާއި، އުސް މުންނާރުތަކާއި، އެތައް ބުރިޔަކަށް ފެތުރިފައިވާ ނަމާދު ކުރާ ހޯލްތަކުގެ ސަބަބުން، އެއްފަހަރާ އެތައް މިލިއަން މީހުންނަށް އެތަނުގައި ނަމާދު ކުރެވޭނެ އިންތިޒާމު ވަނީ ހަމަޖައްސާފައެވެ.
މަސްޖިދުލް ޙަރަމަކީ ދުނިޔޭގެ ކޮންމެ ބިތެއްގައި ތިބި މުސްލިމުންގެ މެދުގައި އޮންނަ އެއްބައިވަންތަކަން ރަމްޒުކޮށްދޭ ތަނެކެވެ. ޙައްޖުގެ މޫސުމުގައި މުއްސަނދިކަމާއި، ފަޤީރުކަމާއި، ކުލަޔާއި، ބަހާއި، ޤައުމިއްޔަތުގެ އެއްވެސް ތަފާތެއް ނެތި، އެންމެން އެއްފަދަ ހެދުމެއްގައި ﷲ އަށް އަޅުކަން ކުރާތަން ފެނުމަކީ އިސްލާމްދީނުގައިވާ ހަމަހަމަކަމުގެ އެންމެ ރީތި ނަމޫނާއެވެ.
މުސްލިމުންނަށް މަސްޖިދުލް ޙަރަމަށް ޒިޔާރަތް ކުރުމަކީ ހަމައެކަނި ތާރީޚީ ބިނާއެއް ބަލާލަން ކުރާ ދަތުރެއް ނޫނެވެ. އެއީ އީމާންތެރިކަން އާލާކޮށް، އިސްލާމީ ތާރީޚާއި ސަގާފަތާ މުއުމިނުން ގުޅުވައިދޭ ފުން ރޫޙާނީ ތަޖުރިބާއެކެވެ. ކަޢުބާ ވަށައިގެންވާ މި މުޤައްދަސް މިސްކިތަކީ، ހަޤީޤަތުގައިވެސް މުޅި އިސްލާމީ އުންމަތުގެ އަޅުކަމާއި ވަފާތެރިކަމުގެ ވިންދު ޖަހާ ހިތެވެ.
މަސްޖިދުލް ޙަރަމްގެ ހިތް ކަމުގައި ވަނީ 'ކިސްވާ' ގެ ނަމުން މަޝްހޫރު ކަޅު ސިލްކް ފޮތިގަނޑަކުން ނިވާކޮށްފައިވާ ކަޢުބާއެވެ. ޙައްޖުވެރިންނާއި ޢުމްރާވެރިން ކަޢުބާ ވަށައިގެން ހަތް ފަހަރު ތަވާފް ކުރަނީ ﷲ އަށް އޮތް ލޯތްބާއި ކިޔަމަންތެރިކަން ހާމަކުރުމުގެ ގޮތުންނެވެ. ކަޢުބާގެ އެންމެ މުހިންމު އެއް ބަޔަކީ އޭގެ އެއް ކަނެއްގައި ހުންނަ 'ޙަޖަރުލް އަސްވަދު' ނުވަތަ ކަޅު ހިލައެވެ. ކީރިތި ރަސޫލާ ﷺ ގެ ސުންނަތަށް ތަބާވުމުގެ ގޮތުން، ތަވާފް ކުރާއިރު އެ ހިލަގަނޑުގައި އަތްލުމަށް ނުވަތަ ބޮސްދިނުމަށް ގިނަ އަދަދެއްގެ މީހުން މަސައްކަތް ކުރެއެވެ.
މަސްޖިދުލް ޙަރަމްގެ ތެރޭގައި އިތުރު މުޤައްދަސް ބިނާތަކާއި ތަންތަން ހިމެނެއެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ހަނަފަސް ސަހަރާއެއްގެ ތެރޭގައި ހާޖަރުގެފާނާއި އެކަމަނާގެ ދަރިކަލުން އިސްމާޢީލްގެފާނަށް މުޢުޖިޒާތެއްގެ ގޮތުގައި ﷲ ތަޢާލާ މިންވަރުކުރެއްވި ޒަމްޒަމް ވަޅު ހިމެނެއެވެ. އަދި ކަޢުބާ ބިނާކުރެއްވި އިރު އިބްރާހިމްގެފާނު ކޮޅަށް ހުންނެވި ތަން ކަމުގައިވާ 'މަޤާމް އިބްރާހީމް' ވެސް މި މިސްކިތުގެ ގޯތިތެރޭގައި ހުރެއެވެ. އެތަނުގައި އެކަލޭގެފާނުގެ ފައިތިލަފުޅުގެ ނިޝާން މިއަދާ ހަމައަށްވެސް ފެންނަން އެބަހުއްޓެވެ.
އެތައް ޤަރުނެއްގެ ތެރޭގައި މި މިސްކިތް ވަނީ އެކި ފަހަރުމަތިން އާރާސްތުކޮށް ފުޅާކޮށްފައެވެ. މިއަދު ސައުދީ އަރަބިއްޔާގެ ސަރުކާރުން ކުރިއަށްގެންދާ ބޮޑެތި މަޝްރޫޢުތަކުގެ ދަށުން މަސްޖިދުލް ޙަރަމް ވަނީ ދުނިޔޭގެ އެންމެ ބޮޑު މިސްކިތުގެ ގޮތުގައި ތަރައްޤީކޮށްފައެވެ. މިސްކިތުގެ ފުޅާ ގޯތިތެރެއާއި، އުސް މުންނާރުތަކާއި، އެތައް ބުރިޔަކަށް ފެތުރިފައިވާ ނަމާދު ކުރާ ހޯލްތަކުގެ ސަބަބުން، އެއްފަހަރާ އެތައް މިލިއަން މީހުންނަށް އެތަނުގައި ނަމާދު ކުރެވޭނެ އިންތިޒާމު ވަނީ ހަމަޖައްސާފައެވެ.
މުސްލިމުންނަށް މަސްޖިދުލް ޙަރަމަށް ޒިޔާރަތް ކުރުމަކީ ހަމައެކަނި ތާރީޚީ ބިނާއެއް ބަލާލަން ކުރާ ދަތުރެއް ނޫނެވެ. އެއީ އީމާންތެރިކަން އާލާކޮށް، އިސްލާމީ ތާރީޚާއި ސަގާފަތާ މުއުމިނުން ގުޅުވައިދޭ ފުން ރޫޙާނީ ތަޖުރިބާއެކެވެ. ކަޢުބާ ވަށައިގެންވާ މި މުޤައްދަސް މިސްކިތަކީ، ހަޤީޤަތުގައިވެސް މުޅި އިސްލާމީ އުންމަތުގެ އަޅުކަމާއި ވަފާތެރިކަމުގެ ވިންދު ޖަހާ ހިތެވެ.
ކިޔުންތެރިންގެ ހިޔާލު