ދިރިއުޅުމުގެ މައިދާނުގައި ފެންނަ ބައެއް އާދަތަކަކީ، ބޭރުފުށުން ބަލާއިރު އަމިއްލަ އެދުން އިސްކުރުން ކަމަށް މީހުންނަށް ހީވި ނަމަވެސް، ޙަޤީޤަތުގައި އެއީ ފިކުރީ ތޫނުފިލިކަމާއި (އައިކިއު) އަދި އިޙްސާސީ ބުއްދިވެރިކަން (އީކިއު) ރަމްޒުކޮށްދޭ މުހިންމު ސިފަތަކެކެވެ. މީހުން އެދޭ ކަންކަމަށް އިންކާރުކުރުމާއި، އެކަނި ވަގުތު ހޭދަކުރުމާއި، ނުވަތަ މެސެޖުތަކަށް ވަގުތުން ޖަވާބުނުދިނުން ފަދަ ކަންކަމަކީ ގިނަ ފަހަރަށް އަނެކުންނަށް އަޅާނުލުން ކަމަށް މާނަކުރެވުނު ނަމަވެސް، ނަފްސާނީ ޢިލްމުވެރިންގެ ނަޒަރުގައި އެއީ އަމިއްލަ ނަފްސަށް އޮންނަ ފުން ހޭލުންތެރިކަމުގެ ހެއްކެކެވެ.

މަޝްހޫރު ވާހަކަތަކާއި ޓީވީ ސިލްސިލާތަކުން ފެންނަ 'ދަ ބިގް ބޭންގް ތިއަރީ' ގެ ޝެލްޑަން ކޫޕަރ، 'ދަ ސޯޕްރާނޯސް' ގެ ޓޯނީ ސޯޕްރާނޯ ނުވަތަ 'ވީޕް' ގެ ސެލީނާ މޭޔަރ ފަދަ ޝަޚްޞިއްޔަތުތަކަށް ބަލައިލުމުން ވެސް މިކަން ސާފުވެއެވެ. މިފަދަ ކެރެކްޓަރުންނަކީ ކަންކަން އެމީހުން ބޭނުންވާ ގޮތަށް ކުރުމަށް ބާރުއަޅާ، ބޭރުފުށުން އަމިއްލަ އެދުން ބޮޑު ބައެއްގެ ގޮތުގައި ފެނުނު ނަމަވެސް، އެމީހުންގެ ދާއިރާތަކުން އެންމެ އުހަށް ވާޞިލުވެފައިވާ އާދަޔާޚިލާފު ތޫނުފިލި ބައެކެވެ.

މެސެޗުސެޓްސްގެ ކްލިނިކަލް ސައިކޮލޮޖިސްޓެއް ކަމަށްވާ ޑރ. ސާރީ ޗެއިޓް 'ޕެރޭޑް' މަޖައްލާއަށް ދެއްވި މަޢުލޫމާތުގައި ބަޔާންކުރައްވާ ގޮތުގައި، އާންމުކޮށް ނުބައިކޮށް މާނަކުރެވޭ، ނަމަވެސް މަތީ ދަރަޖައިގެ ބުއްދިވެރިކަމާ ގުޅިފައިވާ 9 މުހިންމު އާދައެއް ވެއެވެ. މީގެ އިތުރުން، ޙަޤީޤީ ޙިކްމަތްތެރިކަން ދޭހަކޮށްދޭ އޯގާތެރި ސިފަތަކެއް ވެސް އޭނާ ފާހަގަކުރައްވައެވެ.

ބުއްދިވެރިކަމާއި ތޫނުފިލިކަން ހާމަކޮށްދޭ 9 އާދަ

1. ޙިކްމަތްތެރިކަމާއެކު އިންތައް ކަނޑައެޅުން ("ނޫނެކޭ" ބުނުން)

ދައުވަތުތަކަށް ނުދެވޭނެކަން ހާމަކުރުމަކީ ނުވަތަ ވަގުތު ނެތުމުގެ ސަބަބުން އެދޭ ކަމެއް ކޮށްނުދެވޭނެ ވާހަކަ ބުނުމަކީ އަމިއްލަ އެދުން އިސްކުރުމެއް ނޫނެވެ. މިއީ ތިމާގެ ވަގުތާއި ޠާޤަތުގެ އަގުވަޒަންކޮށް، ކަންކަން ތަރުތީބުކުރުމުގެ މަތީ ޤާބިލުކަމެކެވެ. އިސްލާމްދީނުގައި ވެސް އެކަކު އަނެކަކަށް އެހީތެރިވުމަށް އަންގަވާފައިވަނީ ތިމާއަށް ކުޅަދާނަވެގެންވާ މިންވަރުގެ މަތީގައެވެ.

2. އެކަނި ވަގުތު ހޭދަކުރުމަށް އިސްކަންދިނުން

މީސްތަކުންނާ އެކަހެރިވެ، އަމިއްލަ ނަފްސާއެކު އެކަނިވެލުމަކީ އެހެން މީހުން މުހިންމު ނުވަނީއެއް ނޫނެވެ. އެއީ ނަފްސާނީ ހަކަތަ އައުކޮށް، ފުންކޮށް ވިސްނައި ފިކުރުކުރުމަށްޓަކައި ބުއްދިވެރިން އަބަދުވެސް ބޭނުންވާ މުހިންމު ވަގުތެކެވެ.

3. މެސެޖުތަކަށް ވަގުތުން ޖަވާބުނުދީ މަޑުޖައްސައިލުން

ފޯނު މެސެޖުތަކަށް ވަގުތުން ޖަވާބުނުދިނުމަކީ އަނެކުންނަށް އިހާނެތިކޮށް ހިތުމެއް ނޫނެވެ. އޭގެ މާނައަކީ، ކުރަން ހުރި މުހިންމު މަސައްކަތަށް ފުރިހަމަ ސަމާލުކަންދީ، އެކަމެއް ފަރުވާތެރިކަމާއެކު ނިންމުމަށް އިސްކަންދިނުމެވެ.

4. ޙައްޤު މަޢުލޫމާތާއެކު ވިސްނުމާއި ޚިޔާލު ބަދަލުކުރުން

ޞައްޙަ މަޢުލޫމާތާއި ޙައްޤު ހެކި ފެނުމުން، ކުރިން ގެންގުޅުނު ޚިޔާލުތައް އިޞްލާޙުކުރަން ފަސްނުޖެހުމަކީ ނިކަމެތިކަމެއް ނޫނެވެ. އެއީ ޢިލްމާއި ޙަޤީޤަތަށް ލޯބިކުރާ މީހުންގެ ކިބައިގައި ހުންނަ ފިކުރީ ތަނަވަސްކަމާއި އިޚްލާޞްތެރިކަމެވެ.

5. މަސައްކަތްތައް އެހެން މީހުންނާ ޙަވާލުކުރުން (ޑެލިގޭޓް ކުރުން)

ހުރިހާ ޒިންމާތަކެއް އަމިއްލައަށް އުފުލުމުގެ ބަދަލުގައި، ކަމަށް އެކަށޭނަ އެހެން މީހުންނާ މަސައްކަތްތައް ޙަވާލުކުރުމަކީ ކަންކަން އެންމެ ފުރިހަމައަށް އަދި ނަތީޖާ ނެރެވޭނެ ގޮތަށް ނިންމުމުގެ ޙިކްމަތްތެރި އުޞޫލެކެވެ.

6. ސަމާސާ އަދި ވިސްނުންތެރި މަލާމާތުގެ ރާގު ބޭނުންކުރުން (ސާކަޒަމް)

މަޖަލުގެ ގޮތުގައި ނަމަވެސް ބަހުގެ މާނަ ފުންކޮށް، ވިސްނުންތެރި މަލާމާތުގެ ރާގުގައި މުޢާމަލާތު ކުރުމަކީ ސިކުނޑީގެ މަސައްކަތް އަވަސްކޮށް، ބަހުގެ ހުނަރު މަތީ ދަރަޖައަކަށް ހުރިކަން ދައްކުވައިދޭ ކަމެކެވެ. އެހެންނަމަވެސް، މިއީ އަނެކުންގެ އިޙްސާސްތަކަށް ބަލައިގެން، ރިވެތި އަދަބުގެ ތެރެއިން ގެންގުޅެންޖެހޭ ސިފައެކެވެ.

7. ތިމާގެ އަމިއްލަ ޝައުޤުވެރިކަމަށް ވަގުތު ހުސްކުރުން

ދިރިއުޅުމުގެ އެހެން ވާޖިބުތަކުގެ ތެރެއިން ވެސް، ތިމާ ޝައުޤުވެރިވާ އިލްމީ، ފަންނީ ނުވަތަ އަމިއްލަ ކަންކަމަށް ވަގުތު ދިނުމަކީ އުފެއްދުންތެރިކަން އިތުރުވެ، ސިކުނޑި ތާޒާކޮށްދޭ މުހިންމު ކަމެކެވެ.

8. ފައިދާއެއް ނެތް ވާހަކަތަކުން ދުރުހެލިވުން (ސްމޯލް ޓޯކް ދޫކޮށްލުން)

އެއްވެސް މާނައެއް ނެތް، ވަގުތު ބޭކާރުވާ ފަދަ ވާހަކަތަކުގައި ބައިވެރިނުވުމަކީ ބޮޑާކަމެއް ނޫނެވެ. އެއީ ފުން އަދި މާނަހުރި މަޢުޟޫޢުތަކަށް ވަގުތު ހޭދަކުރުމަށް އިސްކަންދިނުމެވެ.

9. ހުރިހާ ކަމެއްގައި ބަހުސްކުރަން ބޭނުންނުވުން

ކޮންމެ މައްސަލައެއްގައި ޚިޔާލު ތަފާތުވިޔަސް، ހުރިހާ ކަމެއްގައި ބަހުސްކޮށް ވަގުތު ނަގާނުލުމަކީ ސިކުނޑީގެ ހަމަޖެހުމާއި ވަގުތުގެ އަގު ދަންނަ މީހުންގެ ޙިކްމަތްތެރި ސިފައެކެވެ.

---

ޙިކްމަތްތެރިކަން ދޭހަކޮށްދޭ 4 އޯގާތެރި ޢަމަލު

މަތީގައި ބަޔާންކުރެވުނު އާދަތަކުގެ އިތުރުން، އިޙްސާސީ ބުއްދިވެރިކަމާއި (އީކިއު) ރިވެތި އަޚްލާޤު ދައްކުވައިދޭ މުހިންމު ހަތަރު ސިފައެއް ވެއެވެ:

ކަނދިލި އަޑުއެހުން (އެކްޓިވް ލިސަނިންގ): އެހެން މީހުން ދައްކާ ވާހަކަ މެދުކަނޑައިނުލައި، އެމީހުންގެ ޚިޔާލުތަކަށް ފުރިހަމަ އިޙްތިރާމާއެކު ސަމާލުކަން ދިނުން.

އިޙްސާސްތައް ދެނެގަތުން (އެމްޕަތީ): އަނެކުންގެ ޙާލަތަށް ވިސްނައި، އެމީހުންގެ އިޙްސާސްތައް ދެނެގަނެ، ހިތްހެޔޮކަމާއެކު މުޢާމަލާތު ކުރުން.

އަގުވަޒަންކުރުމާއި ތަޢުރީފުކުރުން: އެހެން މީހުން ކުރާ ރަނގަޅު ކަންކަން ފާހަގަކޮށް، ހިތްވަރުދީ، އެކަންކަމުގެ އަގުވަޒަންކުރުން.

އެހީތެރިވުމުގައި އިޚްލާޞްތެރިވުން: އަމިއްލަ ނަފްސަށް އިހުމާލުނުވެ، ކުޅަދާނަކަން ހުރި މިންވަރަކުން މީސްތަކުންގެ ޙާޖަތްތައް ފުއްދައިދިނުމުގައި ދެމިހުރުން.

---

މި ބަޔާންކުރެވުނު ސިފަތަކުން ސާފުކޮށް ހާމަވަނީ، އަމިއްލަ ނަފްސުގެ ޙައްޤުތަކާއި ދުޅަހެޔޮކަމަށް އިސްކަންދިނުމަކީ އަނެކުންނަށް އިހުމާލުވުމެއް ނޫން ކަމެވެ. އިސްލާމްދީނުގެ މަތިވެރި ތަޢުލީމުގައި އަބަދުވެސް ބާރުއަޅަނީ އިޢުތިދާލުގެ (މެދުމިނުގެ) އުޞޫލުތައް ޚިޔާރުކުރުމަށެވެ. އެހެންކަމުން، އަމިއްލަ ނަފްސުގެ ޙައްޤުތައް ރައްކާތެރިކުރަމުން، މީސްތަކުންނަށް އޯގާތެރިކަމާއި އިޙްސާންތެރިކަން އަދާކުރުމަކީ ފުރިހަމަ ޝަޚްޞިއްޔަތެއްގެ އެންމެ ވަރުގަދަ ބިންގަލެވެ.